Sen i problemy ze snem.

Sen jest fizjologicznym stanem człowieka. Sen pełni funkcje przede wszystkim regeneracyjne i regulacyjne dla organizmu, ale jego rola nie jest jeszcze w pełni poznana. Spędzamy znaczną część życia (min 25%) śpiąc.  Zapotrzebowanie na sen różni się w zależności od wieku, różni się także indywidualnie, przyjmuje się ze wynosi średnio ok 8 h dla osoby dorosłej.  Sen składa się z 2 głównych stanów tzw. NREM i REM, które razem tworzą cykle trwające ok 90-110 minut, te cykle z kolei powtarzają się 4-6 razy w ciągu jednej nocy.

Zaburzenia snu są z kolei często występującym zjawiskiem, szacuje się, że dotykają ok 20 – 30% osób na przykładzie krajów Europy.

Z drugiej strony  zaburzenia snu należą do częstszych objawów zaburzeń psychicznych (jako problem podstawowy lub objaw współwystępujący z innymi zaburzeniami psychicznymi) z którymi spotykają się psychiatrzy oraz psychoterapeuci w swojej codziennej praktyce.

Wśród zaburzeń snu wyróżniamy cztery podstawowe grupy:

• bezsenność
• hipersomnia czyli nadmierna senność
• zaburzenie snu spowodowane zakłóceniem rytmu dobowego
• parasomnie

Najczęstszą odmianą zaburzeń snu jest bezsenność, która stanowi ok 90% zaburzeń snu.

Co to jest bezsenność i czym się przejawia?

Bezsenność przejawia się trudnościami w zaśnięciu, utrzymaniu snu lub niewystarczającym stopniem regeneracji  który odczuwa się następnego dnia.

Tabela 1: Kryteria ilościowe bezsenności (w oparciu o Międzynarodową Klasyfikacje Zaburzeń Snu ICDS-2):

Kryteria bezsenności ujęte w ogólnych psychiatrycznych systemach diagnostycznych (np. DSM) uwzględniają  także efekty skróconego snu pod postacią pogorszenia samopoczucia                          i funkcjonowania w dniu bezpośrednio po bezsennej nocy. I tutaj przede wszystkim mamy do czynienia z zaburzeniami  koncentracji, uczuciu zmęczenia, spadku energii i motywacji do działania , pogorszeniu funkcji poznawczych np. pogorszeniu pamięci. 

Bezsenność dzielimy na:

• bezsenność przygodną (trwającą kilka dni)
• bezsenność krótkotrwałą (trwającą 2 -3 tygodnie)
• bezsenność przewlekłą (trwającą min miesiąc)

Wg innego podziału (American Psychiatric Association)  rozróżniamy:

• bezsenność pierwotną (bez ewidentnej przyczyny, trwającą do miesiąca)
• bezsenność wtórną (wywołaną zaburzeniami psychicznymi, chorobami somatycznymi lub używaniem substancji psychoaktywnych.

Co jest przyczyną bezsenności?

Przyczynami bezsenności przygodnej i krótkotrwałej mogą być doraźne  sytuacje stresogenne (np. dni przed ważnym egzaminem, sytuacyjny konflikt w ważnej relacji),  także inne czynniki zewnętrzne np.. zmiana strefy czasowej – tzw. jet -lag.

W przypadku bezsenności tzw. pierwotnej – trudno znaleźć  jej ewidentną przyczynę.

Przyczyny bezsenności przewlekłej (która zazwyczaj ma znamiona bezsenności wtórnej) są:

• zaburzenie psychiczne – wg niektórych danych ok 50% przyczyn bezsenności. (m.in. stany depresyjne, zaburzenia lękowe ),
• choroby somatyczne – ok 20 % przyczyn (szczególnie z objawami bólowymi)
• nadużywanie lub uzależnienie od substancji psychoaktywnych ( alkohol, leki typu benzodwuazepiny, narkotyki) – ok 10 % przyczyn.

W przypadku epizodów depresji zaburzenia snu, głównie o typie bezsenności występują jako jeden z objawów w ok  80% przypadków depresji.

Objawy bezsenności są tez częste w przypadku zaburzeń lękowych (np. PTSD, zaburzenie lekowe uogólnione), zaburzeń adaptacyjnych i różnych form reakcji na stres.

Jak rozpoznajemy objawy bezsenności?

Problemy ze snem szczególnie pod postacią bezsenności – trudności z zaśnięciem, wybudzanie się  w ciągu nocy, odczucie niepełnowartościowości  snu są bezpośrednio odczytywalne przez osoby tego doświadczające.  Jednak niekoniecznie ma to przełożenie na bezpośrednie zwracanie się po profesjonalną pomoc. Część osób zaczyna od „leczenia” zaburzeń snu na własna rękę np. lekami ziołowymi, alkoholem.

Objawy bezsenności bywają zgłaszane „przy okazji” wizyt lekarskich z innych powodów np. chorób somatycznych.

W przypadku osób w wieku podeszłym zaburzenie snu mogą zlewać się z innymi dolegliwościami somatycznymi i nie być zgłaszane jako konkretne skargi, rolą opiekunów – osób z najbliższej rodziny – jest pomóc w zaaranżowaniu profesjonalnej diagnostyki i pomocy.

To jest bardzo ważne aby w przypadku doświadczania  objawów bezsenności zwrócić  się jak najszybciej po profesjonalną  pomoc. Doświadczony psychiatra podobnie jak dobry psychoterapeuta pomoże miedzy innymi w rozeznaniu tła objawów bezsenności oraz ujęciu  problemu w szerszym kontekście (np. nerwicy, reakcji na stres, objawów depresji czy zaburzeń lękowych).

Jakie są główne sposoby pomocy, leczenia w przypadku bezsenności?

Pomoc i leczenie  w przypadku zaburzeń snu, jeśli ma być skuteczna, musi być powiązane z przyczyną powstawania objawów, zależeć też od ich charakteru, długości trwania. objawów bezsenności, współtowarzyszącego zaburzenia psychicznego i kondycji somatycznej.

W rezultacie skuteczne leczenie bezsenności może obejmować wybrane z kilku głównych obszarów:

• zmianę czynników środowiskowych np. dotyczących higieny snu,  pracy zmianowej.
• stosowania sposobów redukcji stresu (np. aktywność fizyczna, relaksacje, medytacja),
• leczenie zaburzeń psychicznych typu depresja, zaburzenia lękowe (farmakologicznie, psychoterapeutycznie)
• czasowe stosowanie leków o działaniu  nasennym.

Sama kwestia higieny snu jest ważnym zagadnieniem wpływającym korzystnie na stabilizację snu,  czymś o czym powinniśmy pamiętać wszyscy.

Tab. 2  Podstawowe zasady higieny snu.

Tabl. 3.  Sposoby postepowania, leczenia bezsenności, rekomendowane przez autora,  w zależności od wybranych przyczyn.

Farmakologiczne  leczenie  bezsenności – kiedy jest potrzebne?.

Podstawą leczenia  w zakresie farmakoterapii oraz / lub psychoterapii objawów bezsenności współtowarzyszących zaburzeniom psychicznym powinno być leczeni przyczynowe  np. depresji, zaburzeń lekowych, zaburzeń adaptacyjnych, ostrych reakcji na stres..

Leki o działaniu nasennym mogą być jednak użyteczne w wielu sytuacjach. Przykładem może być bezsenność krótkotrwała, sytuacyjna, często. W zakresie leczenia bezsenności w szeroko pojętej bezsenności wtórnej, przewlekłej leki takie mogą być ważnym dodatkiem do leczenia podstawowego. Ma to miejsce na początku procesu leczenia (gdy chcemy szybko zmniejszyć nasilenie objawu wpływającego niekorzystnie na codzienne funkcjonowanie), w okresie pogorszeń, zaostrzeń, mogą być stosowane okresowo –  nieregularnie – jedynie doraźnie (w wybrane dni).

Tab. 4  Główne grupy leków użytecznych w leczeniu objawowym bezsenności. 

Źródła:

1. Psychiatria w praktyce. Marek Jarema (red). Medical Education. 2011.
2. Anna Wojtas, S. Ciszewski Epidemiologia bezsenności w: Psychiatria, Via Medica. 2011; 8 (3): 79-83  
3. Michał Skalski: „Bezsenność – patogeneza i leczenie” w: Kosmos. Problemy nauk biologicznych, 2014

Dr n. med. Krzysztof Staniszewski
specjalista psychiatra, psychoterapeuta